ایران، نخستین امپراتوری چندفرهنگی

Irán, el primer imperio multicultural (Español)

إيران، أول إمبراطورية متعددة القوميات (العربية)

تفسیر گفت‌وگومحور و مستقل از نویسنده (به زبان اسپانیایی).

پنج قرن پیش از میلاد مسیح، کوروش دوم ایرانی نخستین امپراتوری بزرگ چندملیتی تاریخ را بنیان نهاد؛ امپراتوری‌ای که بر مدارای قومی و دینی استوار بود. او نه مدارا را اختراع کرد و نه تنوع را، بلکه آن را در مقیاسی بزرگ ممکن ساخت. دستاورد او حتی عبرانیان را تحت تأثیر قرار داد، کسانی که تصورشان از پادشاهی همواره به یک ملت واحد گره خورده بود. این ملت نیز، مانند هر ملت دیگری، آفریدهٔ یک اسطوره بود: مردمان، اقوام، زبان‌ها و فرهنگ‌های بی‌شماری به درون آن آمدند و از آن بیرون رفتند.

اشعیای نبی در کتاب مقدس، کوروش را با ارادهٔ خدای عبرانیان مفتخر ساخت: «خداوند به مسیح خود، کوروش، که دست راستش را گرفته‌ام تا نیرومندش سازم، چنین می‌گوید: ملت‌ها را زیر پای او خواهم نهاد و پادشاهان را خلع سلاح خواهم کرد». (اشعیا ۴۵:۱)

اشعیا به پادشاهی بیگانه مقدس‌ترین عنوان سنت عبری را عطا کرد: ماشیح، مسح‌شده، مسیح. کوروش یک ایرانی بود (برای یونانیان، پارسی) که خدایان دیگری را می‌پرستید و، به گفتهٔ همان متن، حتی خدایی را که او را برگزیده بود نمی‌شناخت: «هرچند تو مرا نشناختی». (۴۵:۴)

در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش تقریباً بدون مقاومت وارد بابل (عراق امروزی) شد. سپس اجازه داد یهودیانی که نیم قرن پیش‌تر به دست نبوکدنصر تبعید شده بودند به اورشلیم بازگردند، معبد خود را از نو بسازند و در کنار فنیقی‌ها (لبنانی‌های باستان) و فلسطی‌ها (فلسطینی‌های باستان) و مردمان دیگری چون اعراب زندگی کنند.

کتاب مقدس، که بارها امپراتوری‌ها را نفرین کرده بود، اکنون یکی از آن‌ها را برکت می‌داد. بیش از دو قرن، امپراتوری ایران، که از درهٔ سند تا مصر گسترده بود، نخستین امپراتوری‌ای بود که بر مردمان بسیاری فرمان راند بی‌آنکه هیچ دینی را بر آنان تحمیل کند یا از آنان تغییر کیش یا همسان‌سازی فرهنگی بخواهد. خودِ دستگاه حکومت پارس (ایران) پر از بیگانگانی بود که از سرزمین‌هایی به دوری یونان می‌آمدند. سقوط آن به دست اسکندر، فرهنگ و فلسفهٔ یونانی را به شیوه‌ای که هرگز به رسمیت شناخته نشد تحت تأثیر قرار داد و الهام بخشید. چیزی بسیار اروپایی.

چند سال بعد، ایرانی دیگری، داریوش، این موزاییک را در سی ایالت سازمان داد و پولی مشترک ضرب کرد: دریک زرین و شِکِل سیمین. او جاده‌ای ۲۵۰۰ کیلومتری با ۱۱۱ ایستگاه در سراسر امپراتوری ساخت. زبان آریایی را به‌عنوان زبان رسمی و اجباری تحمیل نکرد ―در واقع، زبان عیسی، آرامی، پرکاربردترین زبان در دیوان‌سالاری ایرانی در مرزهای دوردست امپراتوری بود. بر پلکان‌های عظیم تخت جمشید، هیئت‌های نمایندگی مردمان امپراتوری، هر یک با جامهٔ قومی خود، هنوز در حافظهٔ سنگ حک شده‌اند و رژه می‌روند.

در بابل، کوروش خود را برگزیدهٔ مردوک، خدای آن شهر، معرفی کرد که گویا او را فراخوانده بود تا تبعیدیان را به خانه‌هایشان بازگرداند. در همان زمان، در اورشلیم، اشعیا او را برگزیدهٔ یهوه معرفی می‌کرد. یک مرد، در یک سال، از سوی دو خدای متفاوت مسح شد. به نظر نمی‌رسید هیچ‌یک از آن دو خدا رنجیده باشد.

مدارای پارسی از عمل‌گرایی زاده می‌شد: حکومت با احترام به آداب و خودمختاری مردمان، کارآمدتر از حکومت از راه وحشت بود. الگوی پارسی اندیشه‌ای از خود به جا گذاشت که از کاخ‌هایش، که قرن‌ها بعد به دست اسکندر به آتش کشیده شدند، جان سالم به در برد: در یک سرزمین و زیر یک دولت، مردمان بسیار، خدایان بسیار و زبان‌های بسیار می‌توانند در کنار هم زندگی کنند.

بیش از دو هزار سال بعد، بر پایهٔ افسانه‌ای دیگر، اما تب‌آلود، بنیامین نتانیاهو کتاب مقدس را ―تفسیری شخصی از کتاب مقدس را― به قانون بین‌المللی بدل خواهد کرد. در برابر کنگرهٔ ایالات متحده، ادعا خواهد کرد که فلسطین سرزمینی است که خدا چهار هزار سال پیش به او و به نوادگان خزرِ قفقازی‌اش داده است. هنگامی که کارزار بمباران، آتش و ویرانی را بر غزه آغاز کند، از اشعیا خواهد گذشت تا به آیه‌ای از کتاب مقدس برسد که در آن کسی نابودی (نسل‌کشی) تمام قوم عمالیق، از جمله زنان و کودکان، را به خدا نسبت داده بود. عمالیق کدام قوم است؟ به گفتهٔ نتانیاهو، همان «قوم فلسطینیِ ناموجود». یعنی فلسطینیان در نوار غزه‌ای بودند که کوروشِ متمدن بر آن حکومت کرد و همچنان در غزه‌ای بودند که بی‌رحم‌ترین، وقیح‌ترین و بی‌کیفرترین ماشین نظامی تاریخ آن را با خاک یکسان کرد.

در مارس ۲۰۱۸، در کاخ سفید، نتانیاهو پیش‌تر به کوروش استناد کرده بود، اما فقط به انگشتان پای کوروش. او دونالد ترامپ را با پادشاه پارسی‌ای مقایسه کرد که ۲۵۰۰ سال پیش به تبعیدیان اجازه داد به اورشلیم بازگردند. در همان سخنرانی ―در محاصرهٔ نمایندگانی که لابی اسرائیل خریده بود و حتی برای بادهای شکمش کف می‌زدند― ایران را بزرگ‌ترین خطر خاورمیانه توصیف کرد. در سال ۲۰۰۱، در همان مکان، با همین عبارات از بابلِ صدام حسین سخن گفته بود.

واقعهٔ کتاب مقدسی‌ای که نتانیاهو اکنون به آن استناد می‌کند، با خوانش انحصارطلبانه و برتری‌جویانه‌ای که او از کتاب مقدس دارد در تناقض است. بازگشت یهودیان به اورشلیم به لطف کوروش، فتحی از آنِ خودشان نبود، بلکه امتیازی بود از سوی امپراتوری‌ای کم‌نظیر که اصلش همزیستی مردمان بسیار زیر یک نظم واحد بود؛ چیزی که دستگاه نژادپرست اسرائیل (که از بدو تأسیس به‌عنوان «دولت یهود» تعریف شد و پارلمانش در ۲۰۱۸ آن را تأیید کرد) از فلسطینیان در فلسطین دریغ می‌کند.

یِهود (یهودا) ایالتی کوچک از امپراتوری ایران بود که در آن یهودیان در کنار سامریان، ادومیان، عمونیان و اعراب زندگی می‌کردند. خودِ کتاب نحمیا از همسایگان ناخوشایندش نام می‌برد: سنبلط حورونی، طوبیای عمونی، جشم عرب.

بسیاری از یهودیان بازنگشتند. آنان در بابل ماندند و در آنجا جامعه‌ای پدید آوردند که در طول دو هزار و پانصد سال یکی از غنی‌ترین جوامع تاریخ یهود بود؛ همان جامعه‌ای که تلمود بابلی را پدید آورد. هویت یهودی از همهٔ امپراتوری‌ها جان سالم به در برد، زیرا بر یک کتاب و یک حافظه تکیه داشت، و هرگز بر تملک انحصاری یک سرزمین.

اما اگر حق از جانب خداست، همان کتاب مقدس می‌گوید که خدا از طریق پادشاهی بیگانه و امپراتوری‌ای چندملیتی عمل کرد، نه از طریق طرد دیگران. اگر (۱) حق از تاریخ می‌آید، تاریخ نشان می‌دهد که آن سرزمین همواره مشترک بوده و مردمان بسیاری بر آن حکم رانده‌اند: کنعانیان، اسرائیلیان، آشوریان، بابلیان، پارسیان، یونانیان، رومیان، اعراب، عثمانیان و بریتانیایی‌ها. اگر (۲) بنا بر قدمت باشد، ایران، لبنان، سوریه یا فلسطین بر اورشلیم ادعایی به همان استواری هر کس دیگری خواهند داشت. و اگر (۳) حق از یک امپراتوری می‌آید، مانند روزگار کوروش ―یا بالفور، ترومن یا ترامپ― آنگاه این یک حق نیست بلکه یک امتیاز است، و هر امتیازی قابل لغو است.

جز به سبب تعصبی کور و خون‌آشام، هیچ‌یک از این سه راه به حقی انحصاری برای یک قوم بر قومی دیگر نمی‌انجامد. هر سه، معمایی را با خود دارند که پارس ۲۵۰۰ سال پیش حل کرد: مردمان مختلف می‌توانند در یک سرزمین در کنار هم زندگی کنند و شکوفا شوند.

پاسخ پارسی مدارا بود. فضیلتی از آنِ قدرتمندان. امروز باید پاسخ ایروکوایی برابری باشد: حقی برای همه. کوروش تنوع را پذیرفت چون به سودش بود؛ ما باید آن را به رسمیت بشناسیم چون عادلانه است. کودکی از غزه یا ناصره نیازی ندارد که خدایی او را برگزیند یا امپراتوری به او اجازه دهد تا در صلح زندگی کند.

بیست‌وپنج قرن بعد، کوروش، پادشاهِ مشرک، خردمندتر و برای مردمان خردمند هم‌روزگارتر از متعصبانی است که نام خدای آفرینندهٔ کیهان را فریاد می‌زنند، خدایی تشنهٔ خون جوان و بیمار از ملی‌گرایی‌های ابلهانه.

خورخه ماخفود (Jorge Majfud). ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶

مطالب مرتبط

Tawiscara: The Hijacking of Democracy – Jorge Majfud
Tawiscara. The Hijacking of Democracy — Jorge Majfud

← همهٔ نوشته‌های خورخه ماخفود به فارسی و عربی

Descubre más desde Escritos Críticos

Suscríbete ahora para seguir leyendo y obtener acceso al archivo completo.

Seguir leyendo